Binnen de moderne leefstijl- en preventieve gezondheidszorg groeit de aandacht voor vroege signalen van disbalans in het lichaam. Een verrassend informatieve bron bevindt zich in je mond: speeksel. Met behulp van de NO-test (stikstofmonoxide-test) kun je op eenvoudige wijze inzicht krijgen in een belangrijk biologisch systeem dat betrokken is bij je bloedvaten, energie, immuunsysteem én hormonale balans.
Stikstofmonoxide: klein molecuul, grote invloed
Stikstofmonoxide (NO) is een lichaamseigen signaalmolecuul. Het helpt cellen met elkaar communiceren en speelt een rol in verschillende processen in het lichaam. In wetenschappelijk onderzoek wordt NO onder andere gekoppeld aan:
- Ontspanning van bloedvaten en goede doorbloeding (Moncada et al., 1991; Förstermann & Sessa, 2012)
- Gezonde vaatwand (endotheel) (Ghimire et al., 2017)
- Transport van zuurstof en voedingsstoffen naar cellen
- Regulatie van afweer en ontstekingsprocessen
- Energieproductie in de cellen (mitochondriën)
- Ondersteuning van hormonale regulatie via doorbloeding en signaaloverdracht
Wanneer de beschikbaarheid van NO daalt, kan dit samenhangen met een stijvere vaatwand, verminderde doorbloeding en verstoring van regulatieprocessen in het lichaam.
Het nitraat-nitriet-NO pad: de leefstijlroute
Naast de lichaamseigen productie van NO bestaat er een tweede route die sterk afhankelijk is van leefstijl: het nitraat-nitriet-NO pad (Lundberg et al., 2008).
In eenvoudige stappen:
- Nitraat uit voeding (vooral groene bladgroenten en biet) komt in het bloed.
- Een deel wordt via speeksel uitgescheiden.
- Goede mondbacteriën zetten nitraat om in nitriet.
- Nitriet wordt vervolgens omgezet in actief stikstofmonoxide (NO).
De balans van je mondflora speelt dus een belangrijke rol. Onderzoek laat zien dat antibacteriële mondspoelingen deze omzetting kunnen verstoren (Govoni et al., 2008).
Wat meet de NO-speekseltest?
De NO-test meet nitriet in speeksel. Dit is een indirecte, maar wetenschappelijk gebruikte indicator voor de activiteit van het nitraat-nitriet-NO systeem (Lundberg & Govoni, 2004).
Belangrijk om te weten:
De test stelt geen medische diagnose, maar geeft een functioneel beeld van je fysiologische balans en leefstijl.
Invloed van stikstofmonoxide op hormonen
Hoewel NO zelf geen hormoon is, beïnvloedt het wel meerdere hormoonsystemen.
Insuline en bloedsuiker
NO ondersteunt de doorbloeding van spierweefsel en helpt bij glucoseopname. Lage NO-beschikbaarheid wordt geassocieerd met verminderde insulinegevoeligheid.
Stresshormonen
NO speelt een rol in de regulatie van de stress-as (HPA-as) en beïnvloedt indirect cortisol. Chronische stress kan tegelijk de NO-beschikbaarheid verlagen.
Geslachtshormonen
NO is betrokken bij de doorbloeding van voortplantingsorganen. Oestrogeen stimuleert de aanmaak van NO en ondersteunt zo de vaatfunctie.
Schildklier en energie
NO beïnvloedt de microcirculatie en de werking van mitochondriën (de “energiefabriekjes” van je cellen), wat indirect samenhangt met energie en stofwisseling.
Stikstofmonoxide en de menstruatiecyclus
NO speelt ook een rol in de menstruatiecyclus, vooral via doorbloeding en regulatie van de baarmoeder.
Doorbloeding van het baarmoederslijmvlies
NO helpt de bloedvaten ontspannen en beïnvloedt de bloedtoevoer naar de baarmoeder. Dit speelt een rol bij de opbouw en afstoting van het baarmoederslijmvlies en kan invloed hebben op de sterkte van de menstruatie.
Menstruatiepijn en samentrekkingen
NO werkt samen met prostaglandinen, stoffen die de samentrekkingen van de baarmoeder reguleren. Een verstoorde NO-balans kan bijdragen aan menstruatiekrampen of pijn.
Interacties met hormonen
Oestrogeen stimuleert de productie van NO, terwijl veranderingen in progesteron tijdens de cyclus de NO-activiteit mede beïnvloeden. NO speelt daarnaast een rol bij ovulatie en follikelontwikkeling.
De overgang en stikstofmonoxide
Tijdens de overgang daalt de productie van oestrogeen. Omdat oestrogeen de aanmaak van stikstofmonoxide stimuleert, kan ook de NO-beschikbaarheid afnemen.
Dit kan bijdragen aan:
- Minder soepele bloedvaten en verminderde doorbloeding
- Koude handen en voeten
- Vermoeidheid of minder energie
- Veranderingen in bloeddrukregulatie
- Geleidelijke toename van hart- en vaatrisico na de menopauze
Niet iedere vrouw ervaart dit in dezelfde mate. Leefstijl, voeding, beweging en mondgezondheid blijven belangrijke beïnvloeders van het NO-niveau.
NO en veroudering
De productie van stikstofmonoxide neemt van nature af naarmate we ouder worden. Dit komt onder andere door:
- Verminderde activiteit van het enzym NO-synthase
- Toename van oxidatieve stress (waardoor NO sneller wordt afgebroken)
- Veranderingen in de vaatwand (endotheelveroudering)
- Minder efficiënte mitochondriale functie
Een lagere NO-beschikbaarheid wordt in onderzoek van Förstermann en Sessa (2012) in verband gebracht met verminderde vaatflexibiliteit, tragere doorbloeding en afname van fysiologische veerkracht. Dit is één van de redenen waarom leefstijl (voeding, beweging, mondflora) belangrijk blijft voor het ondersteunen van het NO-systeem bij het ouder worden.
Wat beïnvloedt je NO-niveau?
Ondersteunend
- Nitraatrijke voeding zoals spinazie, rucola en biet (Hord et al., 2009)
- Regelmatige beweging
- Voldoende slaap en herstel
- Gezonde mondflora
- Antioxidanten en polyfenolen
Remmend
- Chronische stress en oxidatieve belasting
- Weinig beweging of veel zitten
- Verstoorde mondflora
- Veel gebruik van antibacteriële mondproducten (Kapil et al., 2013)
- veroudering
Conclusie
Je speeksel biedt een uniek inkijkje op processen diep in je lichaam. De NO-test is een eenvoudige, wetenschappelijk onderbouwde manier om inzicht te krijgen in een belangrijk regulatiemolecuul dat betrokken is bij circulatie, energie, hormonen en balans.
Gezondheid gaat niet alleen over het afwezig zijn van ziekte, maar over balans, aanpassingsvermogen en vroege signalering. Dit om ziekte te voorkomen.
Soms begint dat inzicht… met een druppel speeksel.
Literatuur (selectie)
Moncada S. et al., Pharmacological Reviews, 1991.
Lundberg JO. et al., Nature Reviews Drug Discovery, 2008.
Förstermann U., Sessa WC., European Heart Journal, 2012.
Ghimire K. et al., American Journal of Physiology, 2017.
Hord NG. et al., American Journal of Clinical Nutrition, 2009.
Govoni M. et al., Nitric Oxide, 2008.
Kapil V. et al., Free Radical Biology & Medicine, 2013.